GENTRYCIDE
DZIEDZICTWO WYMAZANE
JEDNO MIEJSCE • JEDNA HISTORIA • TEN SAM PROCES
„Święcone” – Niedziela Wielkanocna, 23 kwietnia 1916 r. Pałac w Chojnie, gm. Siedliszcze, woj. lubelskie © Archiwum Cyfrowe BĄK+ORDYNACJA
In Nomine Iuris
11 lipca 2026
Dwunasta odsłona projektu stanowi zwieńczenie procesu badawczego oraz syntezę materiału dowodowego prezentowanego sukcesywnie w jedenastu poprzednich odsłonach wystawy. Zgromadzone w toku kwerendy archiwalno-śledczej dokumenty, fotografie, mapy, akty własności, decyzje administracyjne, operaty techniczne oraz relacje świadków pozwoliły odtworzyć nie tylko dzieje zespołu pałacowo-parkowego w Chojnie Nowym Pierwszym, lecz również zrekonstruować mechanizm systemowych działań wymierzonych w polskie ziemiaństwo po 1944 roku. W tej odsłonie zgromadzony materiał dowodowy zostaje po raz pierwszy poddany całościowej analizie oraz ocenie prawnej.
Punktem wyjścia jest zasadnicze pytanie: czy historia jednego majątku ziemskiego może ujawnić mechanizm zbrodni przeciwko ludzkości?
Po raz pierwszy centralnym przedmiotem ekspozycji staje się analiza zgromadzonych dowodów w świetle art. 7 Statutu Rzymskiego Międzynarodowego Trybunału Karnego. Jej celem jest odpowiedź na pytanie, czy udokumentowane prześladowania, wywłaszczenia, przymusowe wysiedlenia oraz niszczenie materialnych podstaw istnienia historycznie ukształtowanej wspólnoty polskiego ziemiaństwa mogą zostać zrekonstruowane jako element szeroko zakrojonego lub systematycznego ataku skierowanego przeciwko ludności cywilnej.
Dwunasta odsłona stanowi kulminację całego projektu – wystawy o pamięci, dowodach i odpowiedzialności. O jednym miejscu, które staje się świadkiem historii tysięcy rodzin.
Kręgi Dantego
26 czerwca 2026
„Kręgi Dantego” stanowią kolejną odsłonę wystawy „Gentrycide – Dziedzictwo wymazane. Jedno miejsce. Jedna historia. Ten sam proces”. Jeśli wcześniejsza część ukazywała pałac jako materialne corpus delicti procesu wyniszczenia polskiego ziemiaństwa, ta prowadzi znacznie głębiej – do świata ludzi, pamięci i codzienności, które padły jego pierwszą ofiarą.
Punktem wyjścia stają się nieliczne fotografie wykonane latem 1944 roku przez Mieczysława (III) Boduszyńskiego oraz wcześniejsze fotografie rodzinne i akwarele Amelii Aleksandry Obrąpalskiej z Boduszyńskich. Nie dokumentują one zniszczenia. Przeciwnie – pokazują świat, który jeszcze trwa. Dom pełen światła, ludzi i przedmiotów, istniejący na chwilę przed tym, gdy proces gentrycide uczyni z niego jedynie miejsce niepamięci.
Tytułowe „Kręgi Dantego” są metaforą stopniowego schodzenia przez kolejne warstwy utraconego świata – od architektury ku pamięci, od rzeczy ku ludziom, od historii zapisanej w murach ku historii zapisanej w milczeniu fotografii.
Bo zanim zniszczono dwory czy pałace, zniszczono świat, który nadawał im sens.
Pałac
19 czerwca 2026
Pałac w Chojnie nie jest jedynie zabytkowym budynkiem. Jest materialnym świadkiem historii – swoistym corpus delicti procesu, który po 1944 roku doprowadził do społecznej, ekonomicznej i kulturowej anihilacji środowiska ziemiańskiego w Polsce.
W tej części wystawy, na podstawie niepublikowanych planów, rodzinnych fotografii, dokumentacji technicznej oraz archiwalnych inwentaryzacji, rekonstruujemy pierwotny wygląd rezydencji, jej układ wnętrz oraz elementy architektoniczne utracone w wyniku powojennych przekształceń. To opowieść nie tylko o samym budynku, ale również o świecie, który przez dziesięciolecia istniał wokół niego i którego ślady zachowały się dziś jedynie w archiwach, wspomnieniach oraz nielicznych materialnych reliktach.
Kolejne dokumenty i fotografie ukazują proces stopniowej degradacji zabytku – zacierania jego pierwotnej formy, usuwania historycznych detali i podporządkowywania dawnej rezydencji funkcjom, dla których nigdy nie została zaprojektowana. Jednocześnie pozwalają odtworzyć to, co przez lata wydawało się bezpowrotnie utracone.
Jest to zarazem opowieść o pamięci i odpowiedzialności. O miejscu, które pomimo wieloletnich zaniedbań nadal zachowuje potencjał do odzyskania swojej historycznej tożsamości i ponownego zajęcia należnego mu miejsca w krajobrazie kulturowym regionu.
Reforma
5 czerwca 2026
„Reforma” to kolejna odsłona opowieści o powojennej rewolucji agrarnej, która pod hasłami sprawiedliwości społecznej przekształciła majątek Chojno w obszar administracyjnego chaosu i politycznej podległości. Wystawa demaskuje mechanizm przymusowego wywłaszczenia, w którym prawo własności ustąpiło miejsca rewolucyjnej operacji wykonawczej, sterowanej odgórnie z Moskwy i wspieranej przez aparat bezpieczeństwa. Dokumenty archiwalne odsłaniają unikalny wykaz 78 rozparcelowanych działek, z których ponad 41% beneficjentów ostatecznie porzuciło „darowaną” ziemię. To zapis konkretnych nazwisk, lokalnych konfliktów i urzędowego bezprawia, dokumentujący proces systemowej likwidacji polskiego ziemiaństwa.
Folwark Orwellowski
22 maja 2026
„Folwark Orwellowski” to kolejna odsłona opowieści o powojennej przemianie dawnego majątku ziemskiego w przestrzeń podporządkowaną logice administracji, ideologii i politycznej kontroli. Wystawa śledzi proces stopniowego rozpadu świata folwarcznego – od przejęcia majątku przez nowe struktury władzy, przez zmianę funkcji i zabudowań gospodarczych, po ich fizyczną degradację oraz archiwizację ruin. Dokumenty odsłaniają mechanizmy, dzięki którym miejsce zakorzenione w lokalnej historii zostało przekształcone w „resztówkę” zarządzaną przez ludzi związanych z aparatem nowego państwa. To opowieść nie o naturalnym końcu dawnego porządku, lecz o politycznie i ideologicznie wymuszonym procesie zaniku – nazwanym tutaj wprost: gentrycide.
Perła w koronie
15 maja 2026
„Perła w koronie” to kolejna odsłona wystawy „Gentrycide – Dziedzictwo wymazane”, prowadząca w głąb historii jednego z kluczowych elementów dawnego majątku Dobra Chojno. To opowieść o miejscu, które nie zniknęło nagle, lecz zostało stopniowo rozebrane: najpierw administracyjnie, potem materialnie, aż w końcu w pamięci. Dokumenty, ślady i protokoły odsłaniają proces przejęcia, w którym precyzja zapisu zastąpiła ciągłość świata.
Młocarnia…
8 maja 2026
Tym razem osią opowieści staje się jeden przedmiot – milczący świadek historii, którego skala i znaczenie prowadzą do znacznie szerszej refleksji o pamięci, wymazywaniu dziedzictwa i powtarzalności pewnych procesów. To kolejny krok w tej samej narracji.
Ziemia…
1 maja 2026
Areał jako dowód, nie dekoracja: od chwili nabycia po moment zerwania ciągłości – przestrzeń, w której decyzje przekształcają własność w proces, a pracę w zapis historii.
Uprawa • Tarcza • Opieka
18 kwietnia 2026
Trzy wymiary funkcjonowania świata ziemiańskiego w realiach okupacji: konspiracja, pomoc i zaplecze gospodarcze – tworzące razem infrastrukturę przetrwania Polskiego Państwa Podziemnego.
Kalendarium bezprawia
11 kwietnia 2026
Kulisy narodzin systemu: jak fakty uprzedzały prawo, a pozór legalności maskował proces przejmowania władzy i własności.
Anatomia wyniszczenia
10 kwietnia 2026
Rozłożony na części proces niszczenia: dokumenty, obrazy i ślady układają się w precyzyjną mapę rozpadu świata, który nie zniknął przypadkiem.
Prolog
5 kwietnia 2026
Gentrycide – opowieść o systemowym wyniszczeniu polskiego ziemiaństwa i utracie jego dziedzictwa, widziana przez pryzmat jednej rodzinnej historii.